BÀI 1: TỰ HÀO MIỀN ĐÁ

Hành trình về miền Di sản

Ở độ cao trung bình từ 1.000 - 1.600m so với mặt nước biển, CVĐC toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn có diện tích hơn 2.345 km2, trải dài trên địa bàn 4 huyện Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh và Quản Bạ của tỉnh Hà Giang cũ, nay thuộc  23 xã của tỉnh Tuyên Quang. Giữ nguyên vẻ hoang sơ, mang trong mình những giá trị địa chất, địa mạo và những kiến tạo độc đáo, giàu tiềm năng khoáng sản, động thực vật phong phú, nơi đây như một bảo tàng ngoài trời về địa chất của nhân loại.

Cung đường trên Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn -  Ảnh Huy Toán

 Dựa trên những giá trị nổi bật về: cảnh quan; cổ sinh địa tầng; lịch sử phát triển địa chất, địa mạo và truyền thống văn hóa phong phú của cộng đồng cư dân bản địa, ngày 3.10.2010, tại Hy Lạp, Hội đồng tư vấn Mạng lưới CVĐC toàn cầu (GGN) của UNESCO chính thức công nhận Cao nguyên đá Đồng Văn là thành viên của Mạng lưới CVĐC toàn cầu, trở thành CVĐC đầu tiên của Việt Nam và là CVĐC thứ 2 tại khu vực Đông Nam Á.

Phó Giáo sư- Tiến sỹ Trần Tân Văn, Chuyên gia cao cấp về CVĐC, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, cho biết: “ Ba nét đặc sắc là cơ sở để UNESCO công nhận cao nguyên đá Đồng Văn là CVĐC toàn cầu, là: Với nhiều hệ thống đứt gãy trẻ thể hiện khá rõ nét trên địa hình, mà theo đó các dòng sông, như Nho Quế, sông Miện, sông Nhiệm...Chính vì vậy mà Cao nguyên đá Đồng Văn nổi tiếng với rất nhiều hẻm vực sâu thẳm, như hẻm vực Khe Lía, hẻm vực sông Miện, hẻm vực Nậm Lang... đặc biệt là hẻm Tu Sản với chiều sâu vách đá lên tới hơn 700m, cũng là hẻm vực sâu nhất của Đông Nam Á.

Toàn cảnh Làng Lô Lô chải -  “Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025". Ảnh Dương Ngọc Đức

Cũng vì một chế độ nâng tân kiến tạo tích cực như vậy, nên Cao nguyên đá Đồng Văn, với khoảng 65%, thậm chí đến 80-85% diện tích là các diện lộ đá vôi, tạo nên một cảnh quan karst chủ yếu từ trẻ đến trưởng thành, với các dãy núi đá vôi dạng thành lũy, dạng răng cưa và dạng cụm đỉnh lũng kín tuyệt mỹ, rất ít nơi tạo nên cảnh quan karst già - với các tháp karst rải rác nổi cao trên bề mặt thung lũng khá bằng phẳng ... Bên cạnh những hẻm vực, cảnh quan cụm đỉnh lũng kín, với các đỉnh núi nhọn dạng chóp nón, nối liền nhau qua các yên ngựa và tất cả cùng bao quanh những lũng kín sâu hun hút, cũng là một nét vô cùng đặc sắc. Điều ấn tượng chính là ở mọi nơi mọi chỗ, trên đỉnh núi, lưng chừng sườn núi hay dưới đáy thung lũng, đều có dấu tích của con người.

Lớp tập huấn bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý, vận hành công viên địa chất do UNESCO phối hợp tổ chức - Ảnh nguồn Ban quản lý CVĐC Cao nguyên đá Đồng Văn

Nét đặc sắc thứ ba nữa, đó là khoảng 500 cho đến hơn 200 triệu năm trước, khi vùng đất này còn là biển, thì sự sống ở đây đã rất sôi động, với vô cùng nhiều các giống loài cổ sinh vật, nhiều giống loài đã được các nhà địa chất tìm thấy ở đây, lần đầu tiên ở khu vực Đông Nam Á, thậm chí cả Trung Quốc, và vì thế mà được lấy tên các địa danh ở đây, như Đồng Văn, Ma Lé, Phó Bảng...”.

Di tích hoá thạch phong phú, những cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, những ngôi nhà cổ trình tường, ngói máng rêu phong ở Làng văn hoá du lịch Lô Lô chải, Lũng Cẩm, Pả Vi, Nặm Đăm; độc đáo bởi kiến trúc bản địa độc đáo là cả ngàn câu chuyện huyền thoại.

17 dân tộc, mỗi dân tộc có những sắc màu văn hoá bản địa truyền thống, sự gắn kết cộng đồng các dân tộc đã tạo nên một bức tranh tổng thể vô cùng đặc sắc, phong phú vùng CVĐC. Sắc màu văn hóa ở CVĐC còn được tạo nên bởi âm thanh của những lễ hội Chợ tình Khau Vai, Lễ hội khèn Mông, Gầu tào..., lễ nghi dân gian.

Vùng CVĐC còn có hai khu bảo tồn thiên nhiên là Du Già và Khau Ca rất phong phú về các loài động, thực vật được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam. Trong đó có loài voọc mũi hếch - loài từng bị coi là đã tuyệt chủng cho đến khi được phát hiện lại vào đầu những năm 1990, với 200 cá thể.

Mở ra sinh kế, đường thoát nghèo trên Cao nguyên đá

Để CVĐC xứng tầm với các CVĐC trong khu vực và Thế giới, ngày 27.6.2011 UBND tỉnh Hà Giang đã thành lập Ban quản lý CVĐC toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn trực thuộc UBND tỉnh  (nay Ban quản lý trực thuộc Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch tỉnh Tuyên Quang).

Theo ông Hoàng Xuân Đôn, Trưởng ban Quản lý CVĐC toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, cảnh quan địa chất độc đáo và bản sắc văn hóa bản địa được bảo tồn phát huy, tỉnh Tuyên Quang nói chung, vùng CVĐC toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn nói riêng đã trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách trong và ngoài nước.

Từ sự quan tâm, chính sách thu hút của tỉnh, phát huy giá trị  cảnh quan thiên nhiên, bản sắc văn hóa truyền thống các dân tộc, nhiều doanh nghiệp, nhiều gia đình trong lòng di sản CVĐC đã đầu tư phát triển mô hình đáp ứng nhu cầu cho khách du lịch.

 Ban Quản lý Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn phối hợp tập huấn ứng phó với biến đổi khí hậu, tai biến địa chất tại xã Đồng Văn - Ảnh nguồn Ban quản lý CVĐC Cao nguyên đá Đồng Văn

Sản phẩm từ nghề thủ công truyền thống (chạm bạc, thêu, dệt vải lanh, làm khèn Mông), các dịch vụ ăn uống, vận chuyển khách, phát triển mô hình homestay gắn với du lịch cộng đồng đã tạo công ăn việc làm cho người lao động địa phương. Lồng ghép phát triển du lịch với Chương trình OCOP, giá trị nông sản địa phương được nâng cao, người dân thoát khỏi đói nghèo trên cao nguyên đá.

Theo bà Lý Trung Kiên, Phó Bí thư Đảng uỷ xã Sà Phìn, tỉnh Tuyên Quang: Danh hiệu CVĐC khiến người dân trong vùng tự hào hơn về mảnh đất, văn hoá truyền thống, cảnh quan hùng vĩ, di sản địa chất độc đáo. Họ ý thức hơn về thu hút khách du lịch chính là phải giữ gìn kiến trúc truyền thống, trang phục, lễ hội. Du lịch phát triển đã góp phần thay đổi rõ nét diện mạo vùng CVĐC. Nhiều người dân còn học ngoại ngữ, nâng cao kỹ năng giao tiếp và kinh doanh để phục vụ khách du lịch.

Không chỉ là một danh hiệu Quốc tế CVĐC toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn còn là “đòn bẩy” quan trọng thúc đẩy sự chuyển mình về kinh tế - xã hội của tỉnh Hà Giang trước đây và Tuyên Quang hiện nay.

Phương Hoa - Trịnh Dũng

Bài 2- Hành trình giữ vững thương hiệu