Để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống mang đậm bản sắc với những hoa văn phong phú, tinh tế, người phụ nữ phải tỉ mỉ thực hiện nhiều công đoạn hoàn toàn thủ công.

Quy trình bắt đầu từ những nương bông xanh mướt trên sườn núi. Khi mùa thu hoạch đến, những đóa bông trắng được hái về, phơi khô rồi tách hạt để lấy phần xơ sạch. Tiếp đó, bông được bật cho tơi xốp, cuộn thành từng thỏi nhỏ. Bằng đôi bàn tay khéo léo, người phụ nữ sử dụng guồng để se những dải bông mỏng manh thành sợi chắc chắn. Sợi sau khi se được hồ bằng nước cháo hoặc nước kê, phơi khô rồi quấn vào thoi để chuẩn bị cho công đoạn giăng sợi lên khung cửi.

Công đoạn bật bông, se sợi

Tiếng thoi đưa lách cách bên khung cửi gỗ mộc mạc đã trở thành âm thanh quen thuộc, gắn liền với nhịp sống của những người mẹ, người chị nơi đây. Khi dệt vải, đôi chân và đôi bàn tay phải phối hợp nhịp nhàng, uyển chuyển để sợi không bị rối, tấm vải đạt độ phẳng và bền chắc như mong muốn.

Nét đặc trưng làm nên vẻ đẹp riêng của trang phục La Chí chính là sắc chàm chủ đạo. Để tấm vải có màu chàm chuẩn và bền, người phụ nữ phải nhuộm rồi phơi khô ít nhất năm lần. Sự tinh tế còn được thể hiện qua những mô típ hoa văn hình tam giác, chấm tròn, hình quả trám hoặc hoa bông, được thêu và ghép vải khéo léo ở phần cổ áo, yếm, tạo điểm nhấn mềm mại, hài hòa và trang nhã.

Công đoạn dệt vải

Truyền thống tốt đẹp ấy từ lâu đã trở thành thước đo phẩm chất và sự khéo léo của người con gái La Chí. Ngay từ khi lên năm, lên sáu tuổi, các em đã theo mẹ lên nương hái bông; khi lớn hơn, được truyền dạy cách cầm kim, đưa thoi. Theo dòng chảy thời gian, mạch nguồn di sản ấy không hề phai nhạt mà ngày càng được tiếp nối thông qua những mô hình thiết thực tại cơ sở. Điển hình là việc ra mắt “Nhóm sở thích trồng bông, dệt vải” tại xã Bản Máy, góp phần quy tụ hội viên phụ nữ cùng chung tay gìn giữ nghề truyền thống.

Ra mắt “Nhóm sở thích trồng bông, dệt vải” tại xã Bản Máy

Ngày nay, trồng bông, dệt vải không chỉ phục vụ nhu cầu may trang phục, làm vật dụng sinh hoạt trong gia đình mà còn gắn với việc bảo tồn bản sắc văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng. Những tấm vải chàm mộc mạc, thấm đượm mồ hôi và tâm huyết đang góp phần tạo sinh kế bền vững, nâng cao thu nhập, khơi dậy niềm tự hào và làm phong phú đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc La Chí.

Nguyễn Thảo